Пластиклер омюримизнинъ эр бир саасына синъди-сабалыкъ сув чанакътан башлап, чыкъаргъан акъшамлыкъ аш савутына къадар, гедже тишлеримизни фырчылагъан тиш фырчысына къадар. Бу енгиль, къатты ве учуз олмагъан материал озь айретте къалдыргъан пластичлигинен инсан цивилизациясыны янъыдан шекиллендирди. Лякин бу къолайлыкъ инкъилябы артында пластикнинъ экилик табиаты эп ачыкъланды: о эм ичтимаий илерилевнинъ айдавджысы, эм де дюнья экологик чагъырувыдыр.
I. Пластиклернинъ догъмасы ве юксельмеси: материаллар инкъилябы
1907 сенеси бельгиялы-америкалы химик Лео Бекеланд табиатта расткельмеген мадденинъ биринджи химиявий яратылувыны къайд этмек ичюн биринджи бутюнлей синтетик пластик-фенол катраныны (кенъ таркъалгъан «Бакелит» адынен белли) уйдурды. Келеджек асыр девамында юзлернен пластиклер, шу джумледен полиэтилен (ПЭ), полипропилен (ПП) ве полиэтилентерефталат (ПЭТ) пейда олды, оларнынъ эр бири белли бир ихтияджларгъа коре оптималлаштырылды. Меселя, юксек шеффафлыгъы ве урулма къаршылыгъынен ПЭТ ичимлик шишелери ичюн энъ сечильген сечим олды; полиэтилен исе озь эгильме ве сув кечирмеген хусусиетлеринен эр куньлюк къулланувда, полиэтилен пакетлерден башлап, полиэтилен саргъыгъадже эр ерде булунгъан материалгъа чевирильди.
Пластикнинъ юксельмеси учь эсас имтиязнен багълыдыр: алчакъ фият (нефть къошма махсулатларыны ишлевнинъ юксек семерелилиги себебинден), енгиль (ташув энергиясы маденнинъ тек бир-ондан биридир), коррозиягъа къаршы турув (экшиликлерге, сиркелерге ве дымлыкъкъа къаршы турув). Бу хусусиетлер онъа аньаневий материалларны тез денъиштирмеге имкян берди. 1950-нджи сенелерге къадар дюнья савутларынынъ 90%-и джам я да маденге таянгъан эди, амма бугуньде пластик къапламалар 40%-ден зиядесини тешкиль эте.
II. Куньделик омюрге синъген «Универсаль ярдымджылар»
Земаневий адамлар озь япкъан ишлеринде деерлик эр бир пластикке таяналар:
•Тиббий: Бир керелик шприцлер, IV пробиркалар, маскалар ве дигер шейлер пластиклернинъ стерильлигине ве хавфсызлыгъына таяналар, бу исе хачлы-инфекция хавфыны сезилерли дереджеде эксильте;
•Электроника: джеп телефонларынынъ корпуслары, компьютер клавиатуралары ве электрик теллерининъ изоляциясы эписи къавийлик ве изоляция хусусиетлерини бирлештирген муэндислик пластиклеринден (АБС киби) япыла;
•Эв: Бала оюнджакъларындан башлап, мебель аксессуарларына къадар пластиклер шприц ярдымынен муреккеп шекиллерге иришелер ве агъачкъа коре дымгъа-ве боджеклерге-даянырлар;
•Кой ходжалыгъында къулланув: Мульчирование технологиясы изоляция ве дымлыкъны тутмакъ ичюн полиэтилен пленкагъа таяна, бу исе махсулатнынъ махсулдарлыгъыны 30%-ден зияде арттыра.
Даа да дикъкъаткъа ляйыкъ олгъан «микропластиклернинъ» янъылыкъ къулланмаларыдыр.-диаметри 5 мм-ден эксик олгъан пластик парчачыкълары тиш пастасына ве юз темизлейиджилерге эксфолиант оларакъ къошула, я да юксек-перформанслы композит материаллар яратмакъ ичюн къулланыла (меселя, пластиклернинъ сынъырларыны карбон лифлеринен пекитильген технологиясы), чыкъарув.
III. Экологик масрафны козьден кечирмек мумкюн дегиль .
Лякин пластиклернинъ сакъланмасы (оларнынъ табиий ёлнен деградациясы ичюн юз йыллар керек ола) инкъиразларнынъ зынджырлы реакциясыны къозгъай. Статистикагъа коре, эр йыл бутюн дюнья боюнджа тахминен 400 миллион тонна пластик чыкъарыла, оларнынъ тек 9% гъайрыдан ишлетиле, эксериети исе полигонларгъа я да океангъа тюше. Тынч океаннынъ «чёплюк адасы» шимди Франциядан учь кере буюктир, эр йыл бир миллиондан зияде денъиз айваны пластик ашамакътан оле. Даа макрли хавф – микропластик кирленювдир-алимлер онынъ излерини инсан къанында, йымырталыкъта, атта ана сютюнде таптылар, амма онынъ сагълыкъкъа узун-муддетли тесири огренильмекте.
Бу меселени чезмек ичюн мемлекетлер арекетке кечтилер: АБ бир кере-къулланылгъан пластик савут-сабаны ясакълагъан къанун къабул этти, Къытай озь «пластик ясакъ»нынъ янъылангъан вариантыны омюрге кечирди (2025 сенесине къадар{{1}н}парчаланмагъан полиэтилен пакетлерни ясакъ этмек), ширкетлер исе пластик (LA{s}de) эсасында кор{{3}де ч биодеградациягъа малик материаллар (ПБАТ киби). Истеъмальджилер алыш-вериш торбаларыны кене къулланмакъ, къапланмагъан малларны сечип алмакъ, ПЭТ шишелерни догъру айырып ве гъайрыдан ишлетмек ёлунен де озь исселерини къоша билелер.
Нетидже: мувазене тапмакъ .
Пластикнинъ озю табиаттан гуналы дегиль; анахтар онынъ омюр девирининъ насыл идаре этильгениндедир. О кетирген къолайлыкътан файдалангъанымызнен берабер, эр бир истималджы сечимине месулиетнен де якъынлашмакъ керекмиз-не де олса, сейяренинъ келеджегини къорчаламакъ эр бир пластик махсулатнен мукъайтлыкънен чалышмакътан башлана. Экологларнынъ айткъанлары киби, «Биз Ерни мирас алмадыкъ, оны эвлятларымыздан борджкъа алдыкъ». Пластикни цивилизациягъа юк дегиль де, «алет» оларакъ озь асылына къайтармакъ бизим несильнинъ огюнде турмакъ керек олгъан вазифе ола биле.
